کاروفناوری سال هفتم ، هشتم و نهم

مقدمه :

رشد جوامع فرهنگي امروزه در گرو همگرائي و تعامل، گفت و گو و تبادل دانش و اطلاعات و فرهنگ بشري است. دوران و واگرائي، تك‌گويي و انزواطلبي به پايان رسيده است، مرزهاي جغرافيايي و حتي مرزهاي فرهنگي و عقيدتي نفوذپذير شده‌اند، بايد با آگاهي، شناخت و هوشمندي و نيز با تكيه بر فرهنگ و مولفه‌هاي بومي و آمادگي براي پريرش تحولات علمي و بين‌المللي نقش و جايگاه خود  را پيدا نمود.

نهاد آموزش و پرورش مهمترين نقش و وظيفه را در اين مسير  بر عهده دارد، يعني اگر بستر مناسب در مدارس و محيط‌هاي آموزشي براي پرورش روحيه دانشجويي و پژوهشگري فراهم و زمينه تبادل و تعامل انديشه‌ها آراء و  افكار مهيا شود، فضاي آموزشي به جاي انتقال يك طرفه اطلاعات و به روش‌هاي دو سويه كسب اطلاعات و دانش هدايت گردد و نقش معلمان بر تسهيل جريان و فرآيند ياددهي- يادگيري متمركز شود، دانش‌آموزان و دانشجويان نيز خود خالق دانش و اطلاعات شوند، زمينه مساعدي براي رشد و توسعه وتعالي كشور فراهم خواهد شد. بي شك يكي از مهمترين دستاوردهاي توسعه فناوري اطلاعات، تحول در عرصه آموزش و پرورش است. كلاس‌هاي مجازي((virtual-classrooms، مدارس مجازي ((virtual-schools ، مدارس هوشمند (smart-schools و دانشگاه مجازي((virtual-university و به طور كلي يادگيري الكترونيكي ((e-learning و از ظرفيت‌ها و قابليت‌هاي قابل اتكا براي توسعه اين مهارت‌هاست. اگرچه فناوري اطلاعات ديري نيست كه عرصه تعليم و تربيت را متاثر ساخته است و تجارب بشري و مطالعات بين‌المللي در خصوص رويكردهاي فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش كافي نبوده و با ابهامات و سوالات بسياري مواجه است، اما آنچه واقعيت دارد اين است كه اين تحولات  به سرعت همه مولفه‌هاي اساسي آموزش و پرورش را تحت تاثير قرار مي‌دهد. با توجه به سرعت، عمق و گستردگي اين تحولات نمي‌توان به انتظار نشسست، بلكه بايد با استفاده از مطالعات و تجارب ديگران و با اتكا بر فرهنگ و منابع بومي، راه استفاده  از تجارب بشري را فراهم نمود.

اهميت وضرورت

نهاد  آموزش و پرورش يكي از بزرگ‌ترين توليد كنندگان اطلاعات و بي‌ترديد عمده‌ترين مصرف كننده و ذخيره كننده اطلاعات و دانايي محسوب مي‌گردد، امروزه دانايي، مهمترين شاخصه توسعه يافتگي و بالاترين ثروت ملي محسوب مي‌شود. يعني اگر روزي منابع مادي و فيزيكي، منابع اصلي توسعه و پيشرفت ملت‌ها و كشورها محسوب مي‌شدند.امروزه، ميزان  سواد و دانش، وجود پژوهشگران، انديشمندان و به طور كلي شاخص‌هاي بهره‌وري از فناوري و انديشه انساني نماد اصلي رشد و يا عقب ماندگي ملتها و كشورها به حساب مي‌آيند.

درحال حاضر يكي از مهم ترين چالش هاي دانش آموزان ، معلمان ، مدارس وخانواده ها اين است كه نمي دانند علاوه بركتاب  درسي  چه نوع موادورسانه آموزشي (مكتوب يا غير مكتوب) ، نرم افزار وراهبرددهاي آموزشي را انتخاب كنند كه ، منطبق با برنامه درسي ومورد تائيد باشد.

 با توجه به ورود  رايانه ها به مدارس وبكارگيري ونقش آنها در آموزش هاي رسمي كشور نياز به داشتن تعاريفي مشخص از سخت افزار ونرم افزار مورد نياز درحوزه آموزش هاي رسمي ضروري بنظر مي رسد  لذا درادامه بحث به تعریف واژه نرم افزار وانواع آن بخصوص نرم افزارهای آموزشی که هدف اصلی این نوشته می باشد خواهیم پرداخت

نرم افزار وانواع آن

واژه نرم افزار یکی از واژه های عمومی می باشد که درعلوم مختلف بکارگرفته می شود،درعلم رایانه نرم افزار به مجموعه ای ازدستورالعمل ها (برنامه ها Program ) گفته می شود که توسط انسانها جهت ارتباط باسخت افزار وهدایت آن بسوی اهداف مورد نظربکارگرفته می شود.

نرم افزارها بطورعمده به دوگروه :

1-   نرم افزارهای سیستمی System Software

2-   نرم افزارهای کاربردی Application Software  تقسیم می شوند.

نرم افزارهای سیستمی خود به سه دسته کلی

1-1          نرم افزارهای سیستم عامل Operating System  

2-1          نرم افزارهای پشتیبان وسودمند Utilities  

3-1    نرم افزارهای مترجم ومفسر (زبان های برنامه نویسی ) Compilers, Interpreter  

تقسیم می شوند. نرم افزارهای کاربردی طیف گسترده ای از نرم افزارها را شامل می شوند که نرم افزارهای آموزشی ( Education Software ) جزء این دسته ازنرم افزارها محسوب می شوند.

نرم افزارهای آموزشی  Education Software

نرم افزارهای آموزشی امروز طیف وسیعی از نرم افزارهایکاربردی  موجود را تشکیل می دهند اکثر سازمان ،نهادها ،موسسات وشرکت های دولتی وبخش خصوصی جهت آموزش مخاطبین خود به استفاده از این نرم افزارها روی آورده اند ازعلل عمده استفاده از نرم افزاهای آموزشی می توان به موارد ذیل اشاره نمود.

1-       امکانات چند رسانه ای : استفاده از امکانات چند رسانه ای شامل تصاویر ثابت ومتحرک (عکس ,فیلم ,انیمشن وپویا نمائی و... ),صدا (موسیقی , گفتار , افکت های صوتی و... ),متن و... بطور همزمان  جهت آموزش

2-       مزایا بکار گیری رایانه : امکان استفاده از امکانات ایجاد شده توسط رایانه ها جهت ایجاد محیط آموزشی کاملا تعاملی (دو سوی ) و کاربر پسند وامکان تکرارمطالب آموزشی به تعداد دفعات دلخواه استفاده کننده وآموزش دهنده

3-       کاهش هزینه های آموزش :باتوجه به اینکه عمده  هزینه های تولید محتواهای الکترونیکی فقط  یکبار ودرهنگام تولید محتوای می باشدوکم هزینه تر بودن  تکثیر وانتشار آن نسبت به سایر رسانه های آموزشی  وهمچنین امکان استفاده برای مخاطبین متعدد وپراکنده درنقاط مختلف بدون توجه محدودیت زمانی ومکانی تولید اینگونه رسانه ها باعث کاهش هزینه ها خواهدشد.

4-       ایجاد فرصت آموزشی: استفاده از نرم افزارهای آموزشی  باعث ایجاد فرصت های یکسان برای مخاطبین در نقاط مختلف وایجاد زمینه های مناسب برای جلوگیری از سفرهای غیر ضروری داخل شهری وبرون شهری جهت شرکت دردوره های آموزشی حضوری رابهمراه خواهدداشت .

ودلایل متعدد دیگر

اما براستی نرم افزارآموزشی  چیست ؟

نرم افزارآموزشی  به نرم افزاری گفته می شود که درفرآیند یاددهی یادگیری آموزش دهنده وآموزش گیرنده تا حدممکن یاری رساند.با توجه به تعریف فوق مخاطبین اینگونه نرم افزارهای دودسته آموزش دهنده وآموزش گیرنده خواهند بود وبرهمین اساس می توان نرم افزارهای آموزشی را (بادرنظر گرفتن کاربری آن در آموزش وپرورش )دسته بندی وتعریف نمود.

انواع   محتواي   الكترونيكي آموزشي  مورد استفاده در آموزش وپرورش

1-    درس افزارهاي  خودآموز     

2-    نرم  افزارهاي  كمك  آموزشي ( مكمل آموزش  يا  نرم افزارهاي     همراه كتاب )

3-    نرم  افزارهاي  ابزار معلم  (راهنما معلم )

4-    نرم افزارهاي  دايره المعارف  و فرهنگ (دانشنامه )

5-    بازي  وسرگرمي هاي آموزشي

6-    كتابهاي الكترونيكي

7-    تكليف الكترونيكي

8-    شبكه  هاي آموزشي وب سايت ها ووبلاگ  ها آموزشي

9-    نرم افزارهاي  آزمون ساز 

10-                        نرم افزارهاي  شبيه ساز  كارگاه  يا آزمايشگاه

11-                        اجزاء آموزشي

دسته بندي  نرم افزارهاي آموزشي  براساس نيازها  دوره هاي آموزشي

براساس بررسي هاي انجام شده  در كشورهاي كه از نرم افزارهاي آموزشي همراه كتاب استفاده مي  نمايند مانند مالزي ، كانادا و..    وتجربيات چندساله    توليد نرم افزار در  آموزش وپرورش ايران    نتايج ذيل حاصل شده است

الف ) نرم افزارهاي كه در دوره ابتدائي بهتر است مورد استفاده قرار گير د  به دو دسته دانش آموزي ر ومعلمي  تقسيم مي شوند

    1- دانش آموزي :  توجه به جايگاه معلم در آموزش  بعنوان محورآموزش  (رسانه اصلي ) در كلاس درس    سعي  شود از نرم افزارهاي   استفاده شود كه   جنبه  تمرين  وتكرار داشته باشد  و كاملا  تعاملي  وگرافيك  بكار رفته  در آن   مناسب اين سنين باشد   كه  بيشتر  نرم افزارهاي تكليف الكترونيكي    ،  بازي وسرگرمي هاي آموزشي  ، نرم افزارهاي  آزمايشگاه وكارگاه  ، اجراء آموزشي  ، درس افزارهاي  كمك آموزشي   ، دانشنامه  ( فرهنگ ودايره المعارف )    كه اغلب بر پايه وقالب  فلش  مي باشند استفاده مي شود 

(در برخي از  مخاطبين  خاص    مثلا آموزش از راه دور   مي توان  از درس افزارهاي خود آموز  نيز استفاده نمود.

2-   معلمين : با توجه به  نياز معلمان در  آشنائي با اهداف برنامه درسي   وقرار دادن ابزارهاي لازم جهت     آموزش  به دانش آموزان    سعي شود از نرم افزارهاي   

ابزار معلم  ( راهنما معلم )،  اجزاء آموزشي   ، كتابهاي الكترونيك  ،شبكه هاي آموزشي  وب سايت هاي 

ب )نرم افزارهاي دوري متوسطه  ( راهنمائي ومتوسطه ) مورد استفاده قرار مي گيرند به دو دسته دانش آموزي ومعلمي  تقسيم مي شود.

1-  دانش آموزي : با توجه به

-  درس افزارهاي  خودآموز

 به نرم افزارهاي اطلاق مي شود که بتواند تا حدممکن مجموعه فرآیند یاددهی –یادگیری را درمحیط نرم افزاري شبیه سازی نماید.

درس افزاري که بدون نیاز به دانش فنی خاص درامر بکارگیری رایانه توسط مخاطب   (بدون نياز به حضور در كلاس درس وداشتن معلم ) وتنها با تكيه به دانسته هاي کاربر نیازهای آموزشی  وي رابرطرف سازد.

 استفاده کنندگان  اينگونه درس افزارها بيشتر بازماندگان از تحصيل (آموزش از راه دور ) ويا افرادي مي باشند كه بنا به دلايل امكان استفاده از كلاس  درس را بصورت حضوري ندارند .

ضرورت ها وويژگيهاي درس افزارهاي خودآموز

با توجه به نوع مخاطب اينگونه درس افزارهاي در طراحي آنها با كليه نكات طراحي آموزشي رعايت وتمامي مطالب موجود در كتابهاي درسی ( متن؛تصاوير،نمودارها و....) بعلاوه امكانات چندرسانه اي ديگر مانند ( فيلم وصوت و..) با تکیه بر محوریت برنامه درسی   وجود داشته باشد تا فرديادگيرنده بتواند با استفاده از محتواي اين درس افزارهاي نيازهاي آموزشي خودراجهت شركت وقبولي در امتحانات بدست آورد .

- نرم  افزارهاي     كمك   آموزشي ( مكمل آموزش يا  نرم افزارهاي همراه كتاب)

 به نرم افزارهاي اطلاق مي شود که پوشش دهنده كل يا بخشي از محتواي كتابهاي درسي با محوریت برنامه درسی بوده و درمجموعه فرآیند یاددهی –یادگیری آموزش دهنده وآموزش گيرنده  را با استفاده از محیط نرم افزاري ياري نمايد. اينگونه نرم افزارهاي همانگونه كه از نامشان پيداست به همراه محتواي نوشتاري ( كتاب درسي ) وسایر اجزاء بسته آموزشی براي تعميق آموزش وپوشش دادن به كاستي ها ومحدوديت هاي موجود در رسانه اي نوشتاري وفیلم های آموزشی  مورد استفاده قرار مي گيرند در طراحي اينگونه نرم  افزارها ضمن رعايت برنامه درسي واهداف آموزشي مربوطه بايد با استفاده از طراحي آموزشي مناسب وبكارگيري از ابزارهاي چند رسانه ومحيط هاي تعاملي به روند آموزش مخاطب ياري رساند .

مخاطبين اينگونه نرم افزارها دانش آموزان مي باشند كه قبلا در كلاس درس حاضر بوده، واينك جهت رفع مشكلات احتمالي كه  در يادگيري با آن  مواجه شده اند ويا نياز به توضيحات بيشتر جهت آموزش دارند  مورد استفاده قرار مي گيرد..

- ضرورت ها وويژگيهاي  نرم افزارهاي كمك    آموزشي (مكمل آموزش )

با توجه به نوع مخاطب اينگونه نرم افزارها, در طراحي آنها با كليه نكات طراحي آموزشي رعايت وتمامي یا بخش ازمطالب موجود در كتابهاي درسی با محوریت برنامه درسی را پوشش داده شود بعلاوه امكانات چندرسانه اي ديگر مانند ( فيلم وصوت و..)  وجود داشته باشد تا فرديادگيرنده بتواند با استفاده از محتواي اين درس افزارهاي نيازهاي آموزشي راكامل نمايد.

- نرم افزارهای ابزار معلم (كمك معلم )

به نرم  افزارهای اطلاق می گردد که آموزش دهنده ( معلم ) در هنگام آموزش با بكار گيري امكانات موجود دراين نرم افزارها علاوه بر افزایش سرعت وايجاد تنوع وجذابیت باعث عمق بخشیدن به آموزش در کلاس درس می گردد. ويژگي عمده اين گونه درس افزارها داشتن منابع نسبتا مناسب وكامل ازقبيل ( بانك تصاوير ثابت ومتحرك ومعرفي منابع وسايت هاي مرتبط ؛ بانك سوالات متنوع ، نمونه هاي از روش تدريس و..)مي باشد.

مخاطب اصلي اينگونه نرم افزارها معلمان ومربيان مي باشند وبرخي از قسمتهاي تعاملي موجود در آن را مي توان در كلاس در دراختيار دانش آموزان قرار داد.

ضرورت ها وويژگيهاي درس افزارهاي  كمك معلم

با توجه به نوع مخاطب اينگونه درس افزارهاي در طراحي آنها با كليه نكات طراحي آموزشي  رعايت  شود بعلاوه امكانات چندرسانه اي ديگر مانند ( فيلم وصوت و..)  وجود داشته باشد وتاحد ممكن ابزارهاي مورد نياز آموزش دهنده را در اختيار وي قرار دهد.

- نرم افزارهای  دایره المعارف وفرهنگ

به نرم افزارهای اطلاق مي شود که حاوی مجموعه ای ازاطلاعات شامل ( متن ؛ تصوير ، صدا و... ) درزمینه يك موضوع خاصی بوده وجهت تامین منابع اطلاعاتی دانش آموزان پژوهنده ومعلمین درآموزش بکارگرفته شود. در طراحي اين نوع نرم افزارها اغلب يك موضوع علمي در نظر گرفته مي شود وبراين اساس تمامي مطالب مورد نياز ومرتبط به صورت دسته بندي شده در اختيار مخاطبين قرار مي گيرد .

مخاطبين اينگونه نرم افزارها دانش آموزان دوره هاي مختلف تحصيلي ومعلمان وساير افرادي علاقه مند مي باشد.

ضرورت ها وويژگيهاي  نرم افزارهاي  دايره المعارف  وفرهنگ

با توجه به نوع مخاطب اينگونه نرم  افزارهاي بايد تمامي مطالب موجود در كتابهاي درس با محوریت برنامه درسی پوشش داده شود بعلاوه امكانات چندرسانه اي ديگر مانند ( فيلم وصوت و..)  وجود داشته باشد تا فرداستفاده كننده  بتواند با استفاده از محتواي اين نرم افزارهاي نيازهاي آموزشي را كامل نمايد.

- نرم افزار  بازی وسرگرمی

نرم افزارهای که درحین انجام بازی اقدام به آموزش غیر مستقیم به فراگیران می نمایند (بازهای غیر آموزشی مورد نظر نمی باشد.) طراحي اينگونه نرم افزارها بايد به گونه ي باشد كه براي مخاطب ضمن داشتن جذابيت و هيجانهاي لازم وهمچين نياز به تفكر خلاق  مفاهيم اجتماعي وعلمي را آموزش دهد .

ضرورت ها وويژگيهاي  نرم افزارهاي  بازی وسرگرمی

داشتن روانشناس براي توليد اينگونه نرم افزارها مفيد مي باشد.میزان ایجاد خلاقیت وانگیزه وعدم نشر انگیزه خشونت وپرخاشگری وهمچنین میزان آموزش ارائه شده توسط بازی به مخاطب از جمله ویژگیهای

اینگونه نرم افزارها می باشد.

نرم افزارهاي كتاب الكترونيكي E-book

به نرم افزارهاي اطلاق مي شود كه محتواي آن متن  كتابهاي درسي باشد كه  بصورت الكترونيكي تبديل شده است  کتاب های الکترونیکی یا ebooks صرفاً نسخه های الکترونیکی مطالب مکتوبنیستند . بلکه میتوانندعلاوه برمتن‏‎، صوت وتصاویرو … رانیز شامل شوند. بعلاوه میتوانند درقالب فایل هایی که می تواند توسط یک رایانه اجرا شود مانند قالب های Word Text ،HTML ،PDF وفایل های اجرایی EXE درآیند. سادگی اجرا، سادگی جستجو در متن ،داشتن قالب زیباتر ، منسجم بودن مطالب ، امکان عرضه یا فروش ساده تر و سریعتر ،داشتن قابلیت افزودن امکانات مالتی مدیا و … ازجمله ویژگی هایی هستند همچین با توجه به عرضه اینگونه نرم افزارها به همراه کتاب ویا از طریق اینترنت باید جهت جلوگیری از سود استفاده های احتمالی نکات امنیتی رامد نظر قرارداد.

نكاتي كه در طراحي نرم افزارهای آموزشی بايد رعايت گردد 

*  - نوع وميزان تعامل در نرم افزارهاي ابزار معلم با ساير نرم نرم افزار بخصوص نرم افزارهاي خود آموز با توجه به نوع مخاطب متفاوت است .

* * - باتوجه به محتواي درس افزار خود آموزويا نرم افزار ممكن است نياز به كارگاه يا آزمايشگاه نباشد وموارد مشابه استفاده گردد

* * * -  تمرين وآزمون در نرم افزارهاي ابزارمعلم بيشتر جنبه بانك سوالات در اختيار معلم را دارد تا مفهوم  سنجش معلم

* * * * -  با توجه به ماهيت اينگونه نرم افزار تعامل جزء اصلي واركان نرم افزار مي باشد

* * * * * - در تكاليف الكترونيكي با توحه به محتواي بايد طراحي شود.

تعريف در س افزار يادگيري الكترونيكي  e-learning courseware  

نوع خاصي از نرم افزار آموزشي است كه هدف ومحتواي آن با سرفصلهاي برنامه درسي ملي وسطوح نظام آموزش رسمي هماهنگي وتطابق دارد.